Lần đầu tôi đi xin dẫn tour, người phỏng vấn không hỏi tôi tốt nghiệp trường nào. Anh ấy đưa cho tôi một tấm ảnh chụp cổng chùa, bảo “em nói về chỗ này hai phút, coi như xe vừa đỗ”. Tôi nói được chừng bốn mươi giây thì cạn chữ. Hai chục năm sau, tôi thành người ngồi phía bên kia bàn, và tấm ảnh đó vẫn là thứ tôi hay dùng nhất.
Viết lại những câu hỏi dưới đây không phải để ai học thuộc. Phỏng vấn hướng dẫn viên du lịch ở công ty lữ hành nhỏ hay lớn thì phần lõi cũng na ná nhau, chỉ khác nhau ở độ dài và người hỏi là trưởng phòng điều hành hay chính chủ công ty.
Phần mở màn, nghe thì dễ
Câu đầu tiên gần như luôn là “giới thiệu về bản thân”. Ngày xưa tôi tưởng đây là câu cho có. Giờ thì tôi biết người hỏi đang nghe giọng, nghe nhịp nói, xem bạn có nhìn vào mắt người đối diện không. Một hướng dẫn viên nói lí nhí trong phòng họp bốn người thì lên xe bốn mươi khách sẽ ra sao.
Tiếp theo thường là chuyện thẻ. Bạn có thẻ nội địa hay quốc tế, còn hạn đến bao giờ, ngoại ngữ nào. Nếu chưa có thẻ, cứ nói thật và nói rõ mình đang làm tới đâu. Nhiều nơi vẫn nhận người chưa có thẻ vào làm trợ lý, đi kèm đoàn cho quen việc.
“Bạn đã đi những tuyến nào?”
Câu này dễ bị trả lời bằng một danh sách địa danh dài. Người hỏi không cần danh sách. Họ muốn nghe bạn nắm một tuyến sâu tới mức nào. Tôi từng nghe một bạn trẻ kể về tuyến Hà Giang chỉ trong ba câu, nhưng có chi tiết đổ đèo Mã Pì Lèng lúc sương xuống thì cho xe đi chậm, cho khách xuống chụp ở khúc nào là an toàn. Tôi nhớ bạn đó tới giờ.
Ai còn mơ hồ về nghề dẫn tour thì nên tìm hiểu trước những tháng chạy liên tục và những tháng ngồi không, vì người phỏng vấn hay hỏi xoáy vào đó. Biết trước thì mình trả lời thật hơn, và hỏi lại cũng đúng chỗ hơn.
Thuyết minh thử, phần quyết định
Đây là đoạn mà tôi thấy người ta rớt nhiều nhất. Hình thức mỗi nơi một kiểu. Có nơi đưa ảnh như tôi kể ở trên, có nơi cho bạn tự chọn một điểm quen, có nơi bắt nói bằng tiếng Anh hoặc tiếng Hàn nếu bạn ứng tuyển dẫn khách quốc tế.
Người chấm thường để ý mấy thứ. Thứ nhất là câu mở có kéo được người nghe không, hay cứ “Chùa này được xây dựng vào năm…” là xong. Thứ hai là bạn có biết dừng không, vì khách mệt thì không ai nghe nổi mười phút lịch sử. Thứ ba, và cái này ít người để ý, là bạn có chỉ tay ra hướng nào khi nói không. Một hướng dẫn viên đứng giữa sân chùa mà không biết chỉ khách nhìn đâu thì lời nói hay mấy cũng trôi.
Sai lầm hay gặp: học thuộc một bài thuyết minh trên mạng rồi đọc lại y nguyên. Người phỏng vấn nghe bài đó cả chục lần rồi, và chỉ cần hỏi chen một câu “thế cái giếng bên trái là gì” là bạn lúng túng ngay.
Nếu thật sự không biết, đừng bịa. Tôi đánh giá cao người nói “chỗ này em chưa tìm hiểu kỹ, em sẽ hỏi ban quản lý di tích” hơn người nói trơn tru mà sai.
Câu hỏi tình huống
Sau phần thuyết minh, gần như chắc sẽ có vài câu kiểu “nếu… thì em làm gì”. Những tình huống tôi hay đưa ra là khách lạc đoàn ở chợ đêm, khách say xe nặng giữa đèo, nhà hàng báo hết bàn dù đã đặt, hai khách cãi nhau vì ghế ngồi trên xe.
Không có đáp án mẫu. Cái người hỏi muốn thấy là thứ tự xử lý: an toàn của khách trước, báo điều hành sau, rồi mới tới chuyện giữ lịch. Bạn nào nhảy ngay vào “em sẽ xin lỗi khách và tặng quà” thì thường bị hỏi tiếp “trước đó em làm gì”. Về mấy tình huống này tôi có viết riêng một bài dài hơn, kể những lần mình thật sự gặp.
Còn một câu nữa hơi khó chịu mà tôi biết nhiều nơi vẫn hỏi: “Em nghĩ sao về chuyện đưa khách vào điểm mua sắm?”. Câu này không có bẫy. Họ muốn biết bạn có hiểu quy định của công ty và có giữ được thái độ với khách hay không. Trả lời thật lòng là được, miễn là bạn không nói kiểu ép khách mua.
Chuyện tiền, lịch và sức khỏe
Gần cuối buổi sẽ tới phần thực tế. Bạn có đi được tour dài ngày không, có đi được dịp Tết không, nhà có ai phụ thuộc không. Đừng ngại mấy câu này. Người làm điều hành sợ nhất là xếp lịch xong mà hướng dẫn viên báo bận sát ngày.
Về công tác phí, tiền tour, chế độ hợp đồng hay cộng tác, cứ hỏi lại cho rõ. Mỗi công ty trả theo một cách, có nơi tính theo ngày, có nơi khoán theo tour, có nơi cộng thêm phần trăm. Thu nhập nghề này phụ thuộc mùa và số tour được xếp, nên hỏi kỹ cách tính quan trọng hơn hỏi một con số.
Mấy điều tôi để ý mà ít ai nói
Giày. Nghe buồn cười nhưng thật. Bạn đến phỏng vấn với đôi giày cao gót mỏng hay đôi dép lê, tôi sẽ tự hỏi bạn có biết công việc là đi bộ cả ngày không.
Giờ giấc. Trễ năm phút mà không nhắn trước là điểm trừ lớn hơn nhiều người tưởng. Nghề này sống bằng giờ đón khách.
Câu hỏi ngược. Cuối buổi, khi được hỏi “em có muốn hỏi gì không”, người nói “dạ không” thường làm tôi hơi tiếc. Hỏi về tuyến chủ lực của công ty, về việc ai đi kèm trong mấy tour đầu, về cách công ty xử lý khi có sự cố. Chừng đó là đủ cho thấy bạn đã nghĩ tới chuyện đi làm thật.
Ngày trước, phỏng vấn chỉ là một buổi ngồi uống trà rồi theo đoàn luôn tuần sau. Bây giờ nhiều công ty có thêm vòng thử việc đi kèm vài tour, có nơi còn cho khách chấm điểm qua phiếu đánh giá. Tôi thấy vậy cũng hay. Một buổi nói chuyện chưa đủ để biết ai đứng được trước đoàn khách, nhưng một chuyến ba ngày hai đêm thì đủ.
Văn Tuấn, viết sau một buổi ngồi chấm thử thuyết minh cho mấy bạn mới.