Chín giờ tối, điện thoại rung trên bàn ăn. Hướng dẫn viên đoàn đi tàu đêm lên Lào Cai gọi về: nhân viên soát vé báo thiếu hai chỗ giường nằm, tàu còn hơn hai mươi phút nữa chạy, hai vợ chồng lớn tuổi đang đứng ở sân ga. Tôi vừa nghe vừa mở laptop, lục email xác nhận của đại lý vé gửi từ tuần trước, gọi cho đại lý, rồi gọi tiếp cho một người quen làm ở ga. Mười lăm phút sau hai cụ có chỗ nằm ở toa khác. Sáng hôm sau đi làm, chẳng ai trong công ty biết chuyện đó từng xảy ra.
Đó là một tối khá bình thường trong mấy năm tôi rời xe, ngồi bàn điều hành. Người ngoài hỏi nhân viên điều hành tour (tour operator) làm gì, tôi hay trả lời nửa đùa: làm sao cho hướng dẫn viên không phải gọi điện về lúc tối muộn. Câu trả lời thật thì dài hơn nhiều.
Trước khi đoàn khởi hành
Phần lớn công việc của điều hành nằm ở trước chuyến đi. Khi đoàn đã lên xe, mọi thứ tốt hay dở gần như đã được quyết định ở bàn làm việc.
Chiết tính giá
Khách hoặc bộ phận kinh doanh gửi yêu cầu: bao nhiêu người, đi đâu, mấy ngày, ở khách sạn hạng nào. Điều hành ngồi tính từng khoản: xe theo số km và số ngày, phòng theo đêm, các bữa ăn theo suất, vé tham quan, phí hướng dẫn viên, bảo hiểm, nước uống trên xe, khoản dự phòng. Ngày xưa tôi tính trên giấy kẻ ô rồi bấm máy tính. Bây giờ hầu hết công ty dùng bảng Excel có sẵn công thức hoặc phần mềm quản lý tour riêng, nhưng con số đầu vào vẫn phải do người hiểu tuyến nhập.
Chỗ khó là đơn giá thay đổi theo mùa. Một khách sạn ở Hạ Long giá tháng Bảy và tháng Mười Một khác nhau rất xa. Tính sai một dòng là cả tour lỗ, hoặc báo giá cao quá và mất khách.
Đặt và giữ dịch vụ
Khách chốt tour rồi thì điều hành bắt đầu đặt. Gửi danh sách phòng (rooming list) cho khách sạn, chốt thực đơn với nhà hàng, đặt xe, mua vé tham quan hoặc vé tàu, lo bảo hiểm du lịch cho cả đoàn. Với đoàn bay, phải giữ chỗ nhóm với hãng hoặc đại lý vé, theo dõi hạn xuất vé từng đợt.
Mỗi dịch vụ đều cần một bản xác nhận bằng văn bản, email hoặc tin nhắn có tên người xác nhận. Tôi học được điều đó sau đúng cái tối ở sân ga kể ở trên. Có email xác nhận trong tay thì nói chuyện với nhà cung cấp dễ hơn nhiều.
Bàn giao cho hướng dẫn viên
Một hai ngày trước khởi hành, điều hành gom tất cả thành một bộ hồ sơ đoàn: chương trình chi tiết, danh sách khách, số điện thoại từng nhà cung cấp, phiếu dịch vụ hoặc voucher, khoản tạm ứng tiền mặt, ghi chú về khách đặc biệt như người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người ăn chay. Hướng dẫn viên ký nhận. Tôi từng là người nhận bộ hồ sơ đó cả trăm lần, và chỉ khi chuyển sang làm người giao mới thấy một bộ hồ sơ gọn gàng giúp người đi đường đỡ khổ tới mức nào.
Khi đoàn đang chạy
Lúc này điều hành giống người trực tổng đài. Mọi cuộc gọi bất thường đều đổ về. Xe hỏng, khách ốm, đường sạt, chuyến bay trễ, nhà hàng làm sai món, khách muốn đổi lịch. Một điều hành thường theo dõi nhiều đoàn cùng lúc, mùa cao điểm có khi năm sáu đoàn chạy song song trên các tuyến khác nhau.
Việc ở giai đoạn này là ra quyết định nhanh trong khuôn khổ chi phí. Đổi xe thì lấy xe nào, ai trả phần chênh. Khách ốm phải vào viện thì báo bảo hiểm thế nào, ai đi cùng khách, đoàn còn lại chạy tiếp ra sao. Hướng dẫn viên ở hiện trường xử lý con người. Điều hành ở văn phòng xử lý dịch vụ và tiền. Hai bên mà không tin nhau thì đoàn rất mệt. Đây là quãng mà hai nửa của nghề hướng dẫn và điều hành tour phải bám nhau chặt nhất, gọi nhau mười mấy cuộc một ngày cũng là thường.
Sai lầm hay gặp: điều hành mới hay tự quyết thay hướng dẫn viên những chuyện ở hiện trường, như ép đoàn giữ đúng giờ khi trời đang mưa lớn trên đèo. Người ngồi văn phòng nhìn bản đồ thấy còn kịp, người đứng ngoài đường mới biết có nên đi hay không.
Sau khi đoàn về
Đoàn về tới nơi, khách chia tay, nhưng điều hành còn ít nhất vài ngày nữa với đoàn đó. Hướng dẫn viên nộp quyết toán: hóa đơn, phiếu chi, các khoản phát sinh có giải trình. Điều hành đối chiếu với dự toán, kiểm tra từng hóa đơn với từng nhà cung cấp, rồi chuyển sang kế toán thanh toán công nợ.
Phần này nhàm nhất và cũng là phần dễ sinh chuyện nhất. Một nhà hàng tính thêm hai suất mà đoàn không ăn, một khách sạn quên trừ phòng hủy. Nếu không đối chiếu kỹ, tiền cứ thế chảy đi. Tôi có thói quen đánh dấu từng dòng trên bảng kê bằng bút đỏ, tới giờ dù ít ngồi bàn vẫn giữ.
Còn một việc nữa ít người kể là ghi lại nhận xét. Nhà cung cấp nào làm tốt, xe nào hay trễ, hướng dẫn viên nào khách khen. Lâu dần đó là “sổ đen sổ đỏ” của mỗi điều hành, và là thứ giúp lần sau đặt dịch vụ chính xác hơn.
Điều hành nội địa, inbound, outbound có gì khác
Cùng chức danh nhưng công việc thay đổi theo mảng. Điều hành tour nội địa làm việc với nhà cung cấp trong nước, đơn vị tiền tệ một loại, giấy tờ đơn giản hơn. Điều hành inbound, tức đón khách nước ngoài vào, phải trao đổi với đối tác nước ngoài bằng email tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác, làm thủ tục như xin công văn nhập cảnh cho khách nếu cần, và chịu áp lực múi giờ khi đối tác bên kia hỏi lúc mình đang ngủ. Điều hành outbound thì ngược lại, lo visa cho khách, làm việc với đối tác nhận khách ở nước ngoài, theo dõi tỷ giá.
Tôi chủ yếu ngồi mảng nội địa, có một thời gian làm thêm inbound. Thành thật mà nói tiếng Anh viết email của tôi khi đó còn vụng, mỗi email gửi đối tác phải nhờ đồng nghiệp đọc lại.
Ai hợp với cái bàn này
Người hay hỏi tôi có nên chuyển từ dẫn đoàn sang điều hành không. Tôi thấy những người làm điều hành lâu thường có tính cẩn thận gần như khó tính, thích bảng tính hơn micro, và chịu được việc điện thoại có thể reo vào bất kỳ giờ nào. Nếu bạn thích được khách cảm ơn trực tiếp, đây có lẽ không phải chỗ của bạn. Công sức của điều hành chỉ hiện ra khi có chuyện mà khách không hề biết.
Có một điều tôi vẫn nói với các bạn trẻ đang cân nhắc giữa hai lối rẽ của nghề này: đi đường trước rồi hãy ngồi bàn. Người chưa từng dẫn đoàn thường tính lịch trình quá khít, không chừa thời gian cho khách đi vệ sinh, chụp ảnh, mua đặc sản. Lịch trên giấy đẹp nhưng ngoài đường thì vỡ.
Kỹ năng cần cho vị trí này nằm ở mấy chỗ quen thuộc. Dùng thạo Excel và email. Hiểu địa lý, biết quãng đường từ điểm này tới điểm kia mất bao lâu thật, không phải bao lâu theo bản đồ. Có một danh bạ nhà cung cấp và biết giữ quan hệ với họ. Ngoại ngữ thì cần nếu làm inbound hoặc outbound.
Hai câu hỏi tôi hay nhận
– Mới ra trường chưa đi tour nào có làm điều hành được không?
Được, nhiều công ty vẫn tuyển vị trí trợ lý điều hành cho người mới. Nhưng bạn sẽ học nhanh hơn rất nhiều nếu xin đi theo vài đoàn trong mấy tháng đầu, dù chỉ làm phụ.
– Điều hành có phải đi công tác không?
Có, nhưng ít hơn hướng dẫn viên. Thường là đi khảo sát tuyến mới, kiểm tra khách sạn, nhà hàng trước khi đưa vào chương trình. Mấy chuyến khảo sát đó là phần tôi thích nhất hồi ngồi bàn.
Văn Tuấn, viết lúc văn phòng đã tắt gần hết đèn.