Khách ngủ trên xe không hẳn vì mệt. Phần nhiều là vì người cầm micro đang đọc một bài văn. Tôi biết rõ điều đó vì chính tôi đã ru ngủ không biết bao nhiêu đoàn trong mấy năm đầu, với những bài thuyết minh soạn kỹ, đủ năm xây, năm trùng tu, tên vị vua, diện tích khu di tích. Đúng, đủ, và chán.

Cách tôi thuyết minh bây giờ khác xa hồi đó. Không phải vì tôi giỏi lên đột ngột, mà vì mỗi lần thấy khách gật gù là một lần tôi phải tự hỏi mình đã sai ở đâu. Những gì dưới đây là các bước tôi làm khi chuẩn bị và khi đứng nói, theo thứ tự tôi học được, không phải theo giáo trình.

Bước 1. Gom tư liệu rộng hơn thứ mình định nói

Một bài thuyết minh mười phút cần lượng hiểu biết đủ để nói cả tiếng. Lý do đơn giản: khách sẽ hỏi những thứ bạn không định nói, và bạn cần đủ “vốn” để chọn ra phần hay nhất cho đoàn hôm đó.

Tôi gom từ nhiều nguồn. Sách lịch sử địa phương, các bảng giới thiệu ngay tại di tích, tài liệu của ban quản lý, sách chuyên khảo về kiến trúc hay tín ngưỡng nếu điểm đến có. Quý nhất là những cuộc nói chuyện với người tại chỗ: ông thủ từ giữ đền, bà cụ bán nước đầu ngõ, người hướng dẫn tại điểm đã ở đó cả chục năm. Hồi dẫn tuyến Điện Biên, có một bác cựu chiến binh ở gần đồi A1 kể cho tôi nghe về những đêm đào hầm, mà sau này tôi chỉ dám kể lại cho khách đúng như bác kể, không thêm thắt.

Ngày xưa tư liệu hiếm, tôi chép tay vào sổ. Bây giờ thì thừa thông tin, cái thiếu là thông tin đúng. Nhiều câu chuyện lan trên mạng về các điểm di tích là giai thoại không có nguồn. Kể giai thoại thì được, nhưng phải nói rõ “người ta truyền rằng”, đừng biến nó thành sự thật lịch sử.

Bước 2. Tìm một câu chuyện thay vì một danh sách

Bài thuyết minh dở thường có cấu trúc của bảng kê: năm, tên, số liệu, năm, tên, số liệu. Khách không nhớ được. Thứ họ nhớ là một con người làm một việc gì đó, gặp chuyện gì đó.

Khi đứng trước một ngôi chùa, thay vì mở bằng năm xây dựng, tôi tìm xem có ai gắn với nơi này: người dựng chùa, người tu ở đây, một sự kiện từng xảy ra trong sân. Năm tháng và số liệu vẫn có, nhưng chen vào trong câu chuyện, như những viên gạch chứ không phải cả bức tường.

Tôi hay dựng một bài thuyết minh theo ba phần rất thô. Mở bằng một chi tiết khách đang nhìn thấy trước mắt. Giữa bài là câu chuyện chính. Cuối là một điều để khách tự đi xem, tự tìm, như một bức phù điêu nhỏ ở góc sân hay dấu vết trên cột gỗ. Cái kết dạng “các bác thử tìm xem” hiệu quả hơn mọi câu tổng kết.

Bước 3. Nói trên xe khác với nói tại điểm

Đây là thứ giáo trình ít nói mà tôi thấy quan trọng nhất.

Trên xe, khách ngồi quay về một phía, không nhìn thấy mặt nhau, nhiều người nhìn ra cửa sổ. Tôi chia phần nói thành từng đoạn ngắn, mỗi đoạn vài phút, rồi để khách nghỉ. Nói liền nửa tiếng trên xe là tự sát. Cũng đừng nói khi xe đang đổ đèo hay vào cua gấp, khách đang lo bám ghế, chẳng ai nghe. Đoạn đường thẳng, xe chạy êm, là lúc để kể chuyện dài nhất.

Một mẹo nhỏ: thuyết minh về cái sắp thấy, không phải cái đã qua. Xe còn năm phút nữa tới cánh đồng ruộng bậc thang thì bắt đầu kể về cách người Mông, người Dao làm ruộng trên sườn núi, để khi xe vòng qua, cả đoàn nhìn cánh đồng bằng con mắt khác.

Tại điểm thì ngược lại. Khách đứng, nhìn thấy nhau, dễ mất tập trung vì người qua lại, vì muốn chụp ảnh. Tôi nói ngắn hơn, đứng ở chỗ có bóng râm và sao cho khách quay lưng về phía nắng, không phải tôi. Nói xong phần chính thì cho khách thời gian tự do, ai muốn nghe thêm thì đi theo tôi.

Bước 4. Đọc đoàn trước khi đọc bài

Cùng một điểm đến, tôi chưa bao giờ kể hai đoàn giống hệt nhau. Đoàn hưu trí thích nghe chuyện lịch sử, nhớ những bài hát cũ, kiên nhẫn hơn nhưng cũng nghe kém hơn, cần nói chậm và rõ. Đoàn công ty đi nghỉ mát muốn vui, câu chuyện phải có chỗ cười, có trò chơi trên xe. Đoàn học sinh cần đặt câu hỏi cho các em trả lời, có phần thưởng nhỏ thì càng tốt. Khách nước ngoài thì cần giải thích những thứ người Việt coi là hiển nhiên, như vì sao có bàn thờ trong nhà, vì sao đốt vàng mã.

Theo tôi, đọc được đoàn là thứ phân biệt người làm nghề dẫn đoàn du lịch lâu năm với người mới, nhiều hơn cả vốn kiến thức. Buổi đầu tiên của tour, tôi thường dành nhiều thời gian quan sát hơn nói. Ai hay hỏi, ai ngồi im, ai là “trưởng đoàn ngầm” mà cả nhóm hay nghe theo. Biết được mấy điều đó, những ngày sau thuyết minh dễ hơn hẳn.

Hồi mới vào nghề tôi hay mắc một lỗi: cứ kể cho người hỏi nhiều nhất trong đoàn, rồi vô tình bỏ quên cả nửa xe phía sau. Câu trả lời cho một người nên nói đủ to để cả đoàn cùng nghe, hoặc để dành tới lúc riêng.

Bước 5. Giọng, micro và khoảng lặng

Giọng nói của người dẫn đoàn là công cụ lao động, như cái cưa của thợ mộc. Tôi học cách nói từ bụng thay vì từ cổ họng sau một mùa hè bị khàn tiếng tới mức phải nhắn tin để báo giờ cho đoàn. Mùa cao điểm tôi mang theo bình nước ấm, ít uống đá, và tránh hét để gọi khách ở bãi đỗ.

Với micro, khoảng cách tới miệng chừng một gang tay là vừa. Gần quá thì rè, xa quá thì nhỏ. Mỗi xe một bộ âm thanh khác nhau, nên lúc lên xe tôi luôn thử vài câu và hỏi hàng ghế cuối có nghe rõ không.

Còn khoảng lặng thì người mới rất sợ. Họ lấp mọi giây im lặng bằng “à”, “ừm”, hoặc một câu vô nghĩa. Thật ra một khoảng dừng hai ba giây trước chi tiết quan trọng làm khách tự tập trung hơn. Tôi mất nhiều năm mới dám im giữa bài.

Thuyết minh hay không phải là nói được nhiều, mà là biết chỗ nào nên dừng cho khách tự nhìn.

Bước 6. Khi bị hỏi câu mình không biết

Chuyện này xảy ra thường xuyên, kể cả với người dẫn tuyến đó hàng trăm lần. Có cụ hỏi tên một loài cây bên đường, có khách hỏi về một nghi lễ mà tôi chỉ biết lờ mờ.

Tôi có hai cách. Nếu có người địa phương ở đó, tôi hỏi ngay tại chỗ, và thường thì câu trả lời của họ thú vị hơn mọi thứ tôi soạn sẵn. Nếu không, tôi nói thẳng là mình chưa rõ, ghi lại, tối về tìm hiểu rồi hôm sau kể cho khách. Khách thường nhớ cái sự quay lại đó hơn cả bài thuyết minh.

Điều không nên làm là bịa. Bịa một lần trót lọt thì sẽ có lần thứ hai, và tới một ngày trong đoàn có người biết rõ hơn mình. Uy tín mất đi lúc ấy không lấy lại được trong cả chuyến.

Bước 7. Sau mỗi tour, sửa bài

Tôi giữ một cuốn sổ riêng cho từng tuyến, tới giờ đã thay mấy cuốn. Sau mỗi tour tôi ghi lại đoạn nào khách thích, đoạn nào khách lơ đãng, câu hỏi nào bị hỏi nhiều. Tour sau bỏ đoạn thừa, thêm đoạn mới. Một bài thuyết minh được sửa qua vài chục đoàn mới bắt đầu thành bài của mình.

Bây giờ nhiều bạn trẻ ghi âm lại chính mình bằng điện thoại để nghe lại, việc mà ngày xưa tôi muốn làm cũng không có máy. Tôi thấy đó là cách học nhanh nhất cho người mới vào nghề. Nghe giọng mình phát lại lần đầu thì ngượng, nhưng chỉ sau vài lần bạn sẽ nhận ra mình lặp từ nào, nói nhanh chỗ nào.

Có một điều tôi vẫn chưa làm được sau từng ấy năm: kể chuyện chiến tranh cho khách nước ngoài mà vừa đúng sự thật vừa không làm ai trong đoàn khó chịu. Mỗi đoàn tôi vẫn phải dò dẫm lại từ đầu, và có lẽ sẽ còn như vậy.

Văn Tuấn, viết trên chuyến xe đêm từ Điện Biên về.

Bài viết mới