Cái micro đầu tiên tôi cầm là loại có dây xoăn như dây điện thoại bàn, gắn vào hộc trước của chiếc xe 29 chỗ, kéo căng hết cỡ cũng chỉ đứng được tới hàng ghế thứ hai. Đoàn hôm đó gần ba chục cô chú hưu trí đi Mai Châu. Tôi cầm tờ lịch trình photo, mép giấy đã quăn vì cầm suốt từ Hà Nội, và nói lắp ngay câu chào thứ hai. Bây giờ nhìn lại thì buồn cười. Hồi đó thì không cười nổi.
Từ buổi sáng ấy tới giờ đã nhiều năm. Tôi đi qua đủ kiểu đoàn, từ đoàn công ty đi nghỉ mát ba ngày hai đêm tới đoàn khách nước ngoài trekking Tây Bắc cả tuần. Rồi có một giai đoạn tôi rời xe, ngồi vào bàn điều hành, gọi điện cho nhà xe, khách sạn, nhà hàng thay vì đứng trước đoàn. Nên khi có người trẻ hỏi tôi nghề này thế nào, tôi hay kể cả hai nửa, vì chỉ kể nửa đứng trước micro thì thiếu.
Ngày xưa và bây giờ, khác nhau nhiều hơn tôi tưởng
Hồi tôi mới vào nghề, công cụ của người dẫn đoàn là cuốn sổ tay, cái điện thoại bàn phím và một xấp danh thiếp của các nhà hàng dọc đường. Muốn biết đường đèo có sạt không thì gọi cho anh lái xe tuyến đó. Muốn đổi bữa trưa thì phải tới tận nơi hoặc gọi trước cả ngày. Khách cũng ít hỏi, vì họ không có gì để so sánh, tôi nói gì họ nghe nấy.
Bây giờ khác hẳn. Khách đã xem ảnh điểm đến trên mạng từ trước, có người còn thuộc giờ mở cửa bảo tàng hơn cả tôi. Nhóm Zalo của đoàn được lập từ hôm trước ngày khởi hành, ai cũng nhắn được cho hướng dẫn viên lúc nửa đêm. Bản đồ trên điện thoại báo kẹt xe sớm hơn mọi cuộc gọi. Nghe thì nhàn hơn, nhưng thật ra áp lực chuyển chỗ. Ngày xưa khó ở khâu thông tin, bây giờ khó ở khâu kỳ vọng. Khách biết nhiều thì cũng đòi nhiều, và một sai sót nhỏ có thể lên mạng trước khi xe về tới bến.
Có một thứ không đổi: đoàn khách vẫn cần một người đứng ra chịu trách nhiệm khi mọi thứ lệch kế hoạch. Phần mềm không làm được việc đó.
Hai nửa của một chuyến đi
Người ngoài thường gộp hướng dẫn viên du lịch (tour guide) và nhân viên điều hành tour (tour operator) làm một. Thực ra hai việc này nối nhau nhưng rất khác về nhịp làm việc.
Người đứng trước đoàn
Hướng dẫn viên là người đi cùng khách. Việc nhìn thấy được là thuyết minh, dẫn đường, chia phòng, gọi món. Việc không nhìn thấy thì nhiều hơn: đếm khách mỗi lần lên xe, để ý cụ nào đi chậm, xem ai say xe để xếp ghế đầu, nhớ người nào ăn chay hay dị ứng hải sản. Cuối ngày còn ghi chép chi phí, giữ hóa đơn, báo về văn phòng tình hình đoàn. Một ngày dẫn tour thường bắt đầu trước khách một tiếng và kết thúc sau khách cả tiếng.
Người ngồi sau bàn
Điều hành tour thì gần như không gặp khách, nhưng mọi thứ khách dùng đều qua tay họ. Đặt xe, đặt phòng, chốt thực đơn, mua vé tham quan, xin giấy phép vào khu vực cần đăng ký trước, lo bảo hiểm cho đoàn. Khi hướng dẫn viên gọi về báo xe hỏng giữa đèo, người điều hành là người tìm xe khác trong vòng một tiếng. Hồi chuyển sang ngồi bàn, tôi mới hiểu vì sao mấy anh chị điều hành cũ hay cáu khi tôi báo tin muộn. Chậm mười phút ở đầu dây bên kia có khi là mất một xe trống.
Một ngày tour bình thường, nhìn từ hai phía
Tôi lấy ví dụ một ngày giữa tour ba ngày ở vùng núi phía Bắc, kiểu tour tôi dẫn nhiều nhất. Không có gì đặc biệt, chỉ là một ngày “êm”.
| Thời điểm | Hướng dẫn viên | Điều hành tour |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Dậy trước đoàn, kiểm tra bữa sáng, gọi lái xe, nhắc giờ xuất phát trong nhóm | Xác nhận lại nhà hàng trưa và điểm tham quan, xem dự báo thời tiết tuyến đi |
| Trên xe | Thuyết minh, điểm danh, xử lý khách say xe hoặc quên đồ ở khách sạn | Trả lời đoàn khác, báo giá cho khách mới, đối chiếu công nợ nhà cung cấp |
| Trưa | Kiểm tra món theo thực đơn đã chốt, xếp bàn cho người ăn kiêng | Nhận cuộc gọi nếu nhà hàng thiếu món hoặc đổi giờ |
| Chiều tối | Nhận phòng, chia phòng, dặn lịch hôm sau, ghi chép chi phí | Tổng hợp báo cáo, chuẩn bị chứng từ cho đoàn ngày mai khởi hành |
Nhìn bảng thì có vẻ gọn. Thực tế mỗi ô có thể bung ra thành một chuyện dài, như hôm cả đoàn bốn mươi người tới nhà hàng thì nhà hàng đang làm cỗ cưới, quên mất đơn của mình. Những hôm như thế, hai nửa của chuyến đi phải nói chuyện với nhau liên tục.
Muốn vào nghề thì bắt đầu từ đâu
Tôi vào nghề theo kiểu cũ: đi theo một anh dẫn đoàn lâu năm, xách đồ, điểm danh hộ, rồi được giao dẫn một chặng ngắn. Kiểu “học việc” đó bây giờ vẫn còn, nhưng không thay được giấy tờ. Theo Luật Du lịch 2017, người hướng dẫn khách phải có thẻ hướng dẫn viên du lịch, chia thành thẻ quốc tế, thẻ nội địa và thẻ tại điểm. Mỗi loại có điều kiện riêng về trình độ, chứng chỉ nghiệp vụ và ngoại ngữ, nên ai định đi đường này nên tìm hiểu kỹ từ lúc chọn trường hoặc chọn khóa học.
Người học đúng chuyên ngành hướng dẫn du lịch hoặc quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành thì đường đi thẳng hơn. Người học ngành khác, như tôi ngày xưa học sư phạm, thì thường phải học thêm khóa nghiệp vụ rồi mới đủ điều kiện xin thẻ. Ngoại ngữ là chỗ quyết định bạn dẫn khách trong nước hay khách nước ngoài, và cũng là chỗ nhiều người mắc kẹt lâu nhất.
Lúc mới tính chuyện đổi nghề hay tìm chỗ làm đầu tiên, tôi khuyên các bạn xem thử tin tuyển dụng thật trước khi đóng tiền học, chẳng hạn các mục việc làm du lịch đang đăng, để biết công ty lữ hành đang cần người dẫn khách nội địa, khách quốc tế hay người ngồi điều hành.
Đường vào điều hành tour thì ít rào cản giấy tờ hơn. Nhiều người bắt đầu từ vị trí sales tour, chăm sóc khách hàng ở công ty lữ hành, rồi chuyển dần sang đặt dịch vụ. Cái cần là đầu óc sắp xếp, chịu được điện thoại reo cả ngày và dùng thạo bảng tính. Từng đi tour cũng là một lợi thế lớn, vì bạn hiểu một lịch trình trên giấy sẽ vận hành ra sao ngoài đường.
Thu nhập, mùa vụ và cái giá của việc xa nhà
Tôi sẽ không nói con số, vì nó chênh nhau quá nhiều. Thu nhập của hướng dẫn viên thường gồm công tác phí theo ngày tour, cộng thêm tiền bồi dưỡng của khách nếu đoàn quý, đôi khi có hoa hồng ở các điểm mua sắm tùy chính sách công ty. Người dẫn khách quốc tế bằng ngoại ngữ hiếm, có kinh nghiệm và được công ty tin giao đoàn lớn thì thường khá hơn hẳn người mới dẫn tour nội địa ngắn ngày. Điều hành tour thì ổn định hơn, có lương tháng, ít bất ngờ cả theo chiều tốt lẫn chiều xấu.
Mùa vụ mới là thứ người mới hay đánh giá thấp. Hè, Tết, các dịp nghỉ lễ dài thì làm không xuể, có tháng tôi ở nhà chưa tới năm đêm. Rồi tới mùa mưa, mùa thấp điểm, có khi cả tháng không có đoàn. Người làm tự do cảm nhận rõ nhất, vì không có tour là không có thu nhập.
Còn cái giá xa nhà thì mỗi người một kiểu. Tôi lỡ sinh nhật con gái hai năm liền vì đúng dịp đoàn Tết. Có người chịu được, có người bỏ nghề sau vài mùa chỉ vì chuyện đó. Không ai sai cả.
Sai lầm hay gặp: nhiều bạn mới vào nghề chỉ nhìn vào những ngày đi tour đông, tính thu nhập theo tháng cao điểm rồi nhân lên cả năm. Đến mùa vắng mới thấy hụt, và lúc đó đã lỡ vay mua xe hay cam kết chi tiêu lớn.
Ai hợp với nghề, ai nên nghĩ lại
Sau ngần ấy năm, tôi không còn tin vào câu “phải hoạt ngôn mới dẫn tour được”. Tôi từng thấy những hướng dẫn viên ít nói nhưng khách quý ra mặt, vì họ để ý từng việc nhỏ, nhớ tên từng người, và không bao giờ để đoàn phải chờ. Ngược lại, có những bạn nói rất hay trên xe nhưng quên đặt lại bữa tối khi lịch thay đổi.
Theo tôi, người hợp với nghề này có mấy điểm chung. Họ chịu được việc ngủ ở giường lạ nhiều đêm liền. Họ bình tĩnh khi có chuyện, hoặc ít ra là giả vờ bình tĩnh được trước mặt khách. Họ thích con người hơn thích phong cảnh, vì phong cảnh thì xem vài lần là quen, còn mỗi đoàn khách là một bài toán khác. Và họ chịu học, vì kiến thức về một điểm đến không bao giờ đủ.
Người nên nghĩ lại là người say xe nặng, người cần một lịch sinh hoạt cố định, hoặc người chỉ muốn đi du lịch miễn phí. Đi tour với tư cách hướng dẫn viên không phải là đi chơi. Bạn thấy biển, nhưng thường là thấy từ quầy lễ tân lúc đang lo thẻ phòng cho cả đoàn.
Khách nhớ một chuyến đi vì cảnh đẹp, nhưng họ quay lại công ty vì người đã đi cùng họ.
Còn với điều hành tour, người hợp là người thích nhìn thấy mọi mảnh ghép khớp vào nhau, chịu được áp lực điện thoại, và không cần được khách cảm ơn trực tiếp. Tôi đã làm cả hai, và thú thật tôi nhớ chiếc micro nhiều hơn cái bàn. Nhưng nhờ những năm ngồi bàn mà tôi dẫn đoàn cẩn thận hơn hẳn.
Nếu bạn đang đứng giữa hai lựa chọn, hãy thử đi theo một đoàn thật, dù chỉ làm phụ, trước khi quyết. Ba ngày ngoài đường sẽ trả lời bạn rõ hơn mọi bài viết.
Văn Tuấn, viết sau một ngày làm việc.