Ở sảnh đến quốc tế Nội Bài, người đón khách inbound thường cầm tấm bảng in tên đoàn bằng tiếng Anh, đứng sát hàng rào từ sớm. Còn ở sảnh đi, người dẫn đoàn outbound đứng giữa một vòng tròn khách Việt, tay cầm xấp hộ chiếu, miệng nhắc lần thứ năm “các anh chị nhớ để sạc dự phòng trong hành lý xách tay”. Tôi từng đứng ở cả hai chỗ đó, có năm trong cùng một tuần.
Hai việc này cùng dùng thẻ hướng dẫn viên quốc tế, cùng cần ngoại ngữ, nhưng ngày làm việc gần như ngược nhau. Tôi viết lại những chỗ khác mà người mới thường không hình dung được.
Inbound, khi mình là chủ nhà
Hướng dẫn viên inbound đón khách nước ngoài vào Việt Nam. Bạn là người địa phương, đi trên đường mình thuộc, ăn món mình quen, nói chuyện với tài xế bằng tiếng mẹ đẻ. Cái khó nằm ở chỗ khác: phải giải thích đất nước mình cho người hoàn toàn xa lạ với nó, bằng một thứ tiếng không phải của mình, suốt cả ngày.
Khách inbound hỏi những câu mà khách Việt không bao giờ hỏi. Vì sao nhà ống lại hẹp và cao. Vì sao nhiều người ngồi ghế nhựa thấp ven đường. Có an toàn khi ăn rau sống không. Tôi nhớ một đoàn khách châu Âu cứ đứng lại mỗi khi thấy bàn thờ trong cửa hàng, và tôi mất gần nửa buổi chỉ để nói về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, việc mà lịch trình không hề có.
Người dẫn inbound cũng thường đi với đoàn nhỏ hơn, có khi chỉ một gia đình bốn người, đi tour dài ngày, kiểu tour chậm. Mối quan hệ với khách vì thế gần gũi, và với tôi đó là phần dễ chịu nhất của việc làm hướng dẫn viên cho khách nước ngoài. Có những khách tôi vẫn nhận được email chúc Tết sau cả chục năm.
Outbound, khi mình là người lạ
Ở outbound, bạn đưa khách Việt ra nước ngoài, và bạn cũng là người lạ ở đó như khách. Ở nhiều nước, theo thông lệ, phần thuyết minh tại điểm sẽ do hướng dẫn viên địa phương đảm nhận. Còn người đi từ Việt Nam làm trưởng đoàn (tour leader): lo thủ tục, quản lý đoàn, phiên dịch khi cần, làm cầu nối giữa khách với đối tác bên kia.
Áp lực ở sân bay và cửa khẩu
Phần lớn căng thẳng của outbound dồn vào những giờ ở sân bay. Làm thủ tục cho cả đoàn, gửi hành lý, nhắc đồ cấm mang lên máy bay, gom khách qua cửa an ninh, rồi tới nơi lại qua cửa nhập cảnh nước bạn. Chỉ cần một khách lạc giữa nhà ga quá cảnh là cả đoàn đứng đợi. Tôi có một lần chạy dọc hành lang sân bay quá cảnh tìm một chú đi lạc vào khu miễn thuế, may là kịp chuyến.
Khách Việt đi nước ngoài
Đoàn outbound thường đông hơn inbound, phần nhiều là khách đi lần đầu ra nước ngoài, nhiều cụ lớn tuổi. Họ cần bạn cho từng việc nhỏ: đổi tiền, dùng ổ cắm điện, gọi đồ ăn, hiểu biển báo. Mặt khác, họ cũng hay so sánh, “sao bên này món này đắt thế”, “sao khách sạn phòng nhỏ thế”. Kiên nhẫn ở outbound là kiểu kiên nhẫn khác với inbound.
Trước mỗi chuyến outbound, tôi luôn soát bộ giấy tờ của mình và của đoàn theo một danh sách quen thuộc.
☐ Hộ chiếu của cả đoàn, kiểm tra hạn còn đủ theo yêu cầu nước đến
☐ Bản chụp thị thực hoặc giấy xác nhận miễn thị thực
☐ Vé máy bay, danh sách khách theo đúng tên trên hộ chiếu
☐ Giấy chứng nhận bảo hiểm du lịch của đoàn
☐ Chương trình tour, xác nhận khách sạn và liên hệ đối tác nhận khách
☐ Thẻ hướng dẫn viên và văn bản phân công của công ty
Khác nhau ở kỹ năng nào
Ngoại ngữ là thứ đầu tiên. Inbound cần ngoại ngữ sâu, đủ để kể chuyện lịch sử, giải thích phong tục, đùa được với khách. Người dẫn outbound thì ngoại ngữ dùng để làm việc với sân bay, khách sạn, đối tác, không cần văn hoa nhưng phải nhanh và chính xác. Đi các nước nói tiếng Anh ít, như Hàn Quốc hay Trung Quốc, biết thêm vài câu tiếng bản địa có ích hơn mọi thứ.
Kiến thức cũng khác chiều. Người làm inbound phải biết về Việt Nam sâu hơn một người Việt bình thường rất nhiều. Người làm outbound cần hiểu luật nhập cảnh, thói quen, giá cả của nước đến, và có kỹ năng xử lý giấy tờ.
Về nhịp sống, inbound có mùa cao điểm riêng, thường lệch với mùa du lịch trong nước, vì khách nước ngoài tránh những tháng nóng và mưa nhiều. Outbound bận nhất vào hè, Tết, các dịp nghỉ lễ của người Việt. Có anh em tôi biết chọn làm cả hai để san mùa vắng, với người chọn làm tự do thì đó là cách khá khôn.
Vài điều người mới hay hỏi tôi
– Thẻ nội địa có đi được outbound không?
Không. Đưa khách ra nước ngoài thuộc phạm vi của thẻ hướng dẫn viên quốc tế.
– Nên bắt đầu từ inbound hay outbound?
Tùy ngoại ngữ. Tiếng Anh tốt, thích kể chuyện thì inbound. Ngoại ngữ vừa đủ, giỏi tổ chức, chịu được áp lực giấy tờ thì outbound thường dễ vào hơn. Tôi bắt đầu bằng inbound vì tôi sợ sân bay, chuyện đó giờ nghe buồn cười.
– Đi outbound có phải tự mua bảo hiểm cho mình không?
Thường công ty sẽ mua bảo hiểm cho cả đoàn, gồm cả trưởng đoàn. Nhưng nên hỏi rõ trước khi ký nhận tour, nhất là khi bạn làm cộng tác.
Mười mấy năm trước, đi outbound là việc của số ít người trong công ty, chuyến nào cũng như chuyến đi lớn. Bây giờ đoàn đi nước ngoài đông như đi Đà Lạt. Tôi thì vẫn thích đón khách hơn tiễn khách, có lẽ vì ở nhà mình, mình biết chỗ nào có bát phở ngon lúc năm giờ sáng.
Văn Tuấn, viết trên chuyến bay đêm về nước, bàn gập còn vệt cà phê.